“Chłopi”

Historia pominiętych. O “Ludowej historii Polski” Adama Leszczyńskiego

Ludowa historia Polski“, najnowsza książka Adama Leszczyńskiego, historyka, dziennikarza i politologa, to próba zobrazowania ponad tysiącletniej historii Polski w kontekście tego, jak na przestrzeni wieków układały się relacje pomiędzy elitą rządzącą a poddanymi. Dotychczasowy dyskurs historyczny najczęściej ograniczał swą opowieść do wąskiej grupy rządzącej krajem, dokonującej chwalebnych czynów i zapisującej się na kartach historii, jednocześnie zupełnie pomijając losy niemal dziewięćdziesięciu procent społeczeństwa: niepiśmiennej masy, balansującej na granicy przetrwania biologicznego, wykorzystywanej do niewolniczej pracy i obarczonej licznymi obowiązkami względem szlachty. W “Ludowej historii Polski” Adam Leszczyński prezentuje perspektywę pominiętych i niemal pozbawionych praw grup społecznych: chłopów, Żydów, kobiet, robotników, prezentując ich losy od czasów wczesnego średniowiecza aż po czasy “Solidarności” w latach 80. XX wieku. Nie jest to łatwa opowieść, nie tylko ze względu na problemy z brakiem źródeł (chłopi, w większości niepiśmienni, nie zostawili po sobie wielu świadectw – w przeciwieństwie do szeroko rozumianych elit), ale też dlatego, że jest to w gruncie rzeczy historia wielowiekowej przemocy, obopólnej niechęci i wzajemnego niezrozumienia, którego konsekwencje w niektórych sferach życia publicznego odczuwamy do dziś.

Niewolnictwo w dawnej Polsce

Choć niewolnictwo wydaje się problemem zgoła egzotycznym, niemal niespotykanym w Europie, to jednak analizując sytuację i warunki życia chłopów na ziemiach polskich trudno nie zgodzić się z tezą, jaką stawia Adam Leszczyński w “Ludowej historii Polski: status chłopa obarczonego pańszczyzną i licznymi zobowiązaniami wobec pana oraz przywiązanego do ziemi przypominał status niewolnika. Poddani byli zdani na łaskę i niełaskę pana, który zwiększał wymiar obciążeń adekwatnie do możliwości chłopa, odbierając mu tyle, ile był w stanie wyprodukować, a pozostawiając mu jedynie minimum niezbędne do przeżycia. Brak jasnych regulacji prawnych i zorganizowanego sądownictwa w przypadku sporu ze szlachcicem skazywał chłopów na porażkę: jako obywatele drugiej kategorii najczęściej nie mogli liczyć na sprawiedliwy osąd.

Narracje legitymizujące nierówności

Jak to jednak możliwe, że dziewięćdziesiąt procent społeczeństwa żyjącego w nędzy jest podporządkowana niewielkiej, elitarnej grupie rządzących, którzy korzystają z wypracowywanego przez resztę dobrobytu? W swojej książce Adam Leszczyński doskonale pokazuje genezę nierówności społecznych, które swój początek miały u zarania państwowości polskiej. Wówczas wykreowano mit o dzielnych Sarmatach, którzy przybyli na ziemie Słowian i podbili je, jednocześnie przyznając sobie prawo do panowania nad nimi. Równie skuteczną narracją, legitymizującą zwierzchnictwo elit nad prostym ludem, była narracja kościelna i opowieść o biblijnym Chamie, który za swe niecne czyny został przeznaczony do usługiwania i ciężkiej pracy, musi więc pokornie godzić się ze swoim losem. Obie te opowieści odwoływały się do naturalnego porządku i były przez to niepodważalne, ugruntowały podział między grupami społecznymi i znacząco utrudniały awans społeczny.

Historia emancypacji

Ludowa historia Polski” Adama Leszczyńskiego to ważna i przełomowa praca, która przywraca najniższym warstwom społecznym, dotąd pomijanym i ignorowanym, należne miejsce w historiografii. Pokazuje procesy kształtowania się polskiego społeczeństwa: tego, jak w okresach spokoju i dobrobytu elity eksploatowały poddanych, ograniczając swobody i prawa obywatelskie, oraz jak w okresach zagrożenia obiecywały przywileje (np. zniesienie pańszczyzny, uwłaszczenie ziemi) w zamian za walkę w obronie państwa. Adam Leszczyński pokazuje pewną powtarzalność schematów postępowania rządzących wobec najniższych warstw społecznych: niezależnie od tego, czy mowa o XIX-wiecznych kosynierach, czy pracownikach fabryk z początku wieku XX, czy wreszcie robotnikach strajkujących w latach 80. “Ludowa historia Polski” to zwięzła synteza, która być może zapoczątkuje nowy nurt w badaniach nad historią państwowości polskiej.

 

Continue Reading