Ludowa historia Polski, czyli okiem publicysty na PRL

Wydana pod koniec 2020 roku “Ludowa historia Polski” (https://www.taniaksiazka.pl/ludowa-historia-polski-adam-leszczynski-p-1431684.html) Adama Leszczyńskiego z miejsca stała się przedmiotem ożywionych debat i niemałych kontrowersji. Nie ma co się dziwić – podjęta przez autora tematyka Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej dotyczy historii niedalekiej, którą duża część z nas wciąż ma w pamięci. Lata socjalizmu odbiły się piętnem na polskiej kulturze, a chyba każdy Polak ma własną, mocną opinię na temat ówczesnego państwa. Czy “Ludowa historia Polski” sprawdza się jako publicystyczna, luźna refleksja na temat niedawnych wydarzeń historycznych?

O PRL-u bez upiększeń

Jak przyznaje sam autor podczas pisania książki nie miał na celu ani upiększania, ani deprecjonowania aparatu państwowego w PRL-u. Dlatego “Ludowa historia Polski” charakteryzuje się obiektywizmem oraz rzetelnym podejściem do faktów historycznych. Nie ma tutaj wybielania zbrodniczej działalności niektórych elementów państwa komunistycznego (np. bezpieki czy milicji), choć autor dokładnie opisuje najważniejsze fakty i zauważa, że ówczesna rzeczywistość nie była czarno-biała, a wśród urzędników państwowych można było znaleźć dobrych ludzi, także w resortach siłowych. To ciekawa opinia, która stoi w sprzeczności z obecną, państwową polityką historyczną. Leszczyński nie idzie jednak na konfrontacje z historią, nie rozlicza nikogo, a raczej okiem bezstronnego historyka zauważa mocne i słabe punkty działania ówczesnego państwa. Na warsztat idą rozmaite sektory aparatu państwowego, od wspomnianych reportów bezpieczeństwa, przez urzędy zajmujące się polityką mieszkaniową, gospodarczą, czy sprawami życia codziennego.

“Ludowa historia Polski” – czy warto przeczytać?


Naszym zdaniem książka Leszczyńskiego jest warta uwagi, głównie za sprawą rzetelnego podejścia do faktów oraz ciekawych komentarzy odautorskich, które dodają publikacji charakteru publicystycznego. Dzięki temu “Ludowa historia Polski” nie jest nudnym, historycznym woluminem, a wciągającą lekturą, którą czyta się z prawdziwą przyjemnością. Jest to szczególnie istotne w kontekście wspomnianych wcześniej kontrowersji. Różne środowiska polityczne wydały na temat tekstu Leszczyńskiego mocno krytyczne opinie, choć historycy są generalnie jednomyślni, że książka ma dużą wartość faktograficzną. Warto jest zapoznać się z “Ludową historią Polski” choćby w celu wyrobienia sobie własnej opinii i sprawdzenia, czy diabeł jest faktycznie taki straszny, jak go malują. Naszym zdaniem nie jest, a tekst Leszczyńskiego to ciekawa refleksja na temat PRL-u!

 

Continue Reading

Historia pominiętych. O “Ludowej historii Polski” Adama Leszczyńskiego

Ludowa historia Polski“, najnowsza książka Adama Leszczyńskiego, historyka, dziennikarza i politologa, to próba zobrazowania ponad tysiącletniej historii Polski w kontekście tego, jak na przestrzeni wieków układały się relacje pomiędzy elitą rządzącą a poddanymi. Dotychczasowy dyskurs historyczny najczęściej ograniczał swą opowieść do wąskiej grupy rządzącej krajem, dokonującej chwalebnych czynów i zapisującej się na kartach historii, jednocześnie zupełnie pomijając losy niemal dziewięćdziesięciu procent społeczeństwa: niepiśmiennej masy, balansującej na granicy przetrwania biologicznego, wykorzystywanej do niewolniczej pracy i obarczonej licznymi obowiązkami względem szlachty. W “Ludowej historii Polski” Adam Leszczyński prezentuje perspektywę pominiętych i niemal pozbawionych praw grup społecznych: chłopów, Żydów, kobiet, robotników, prezentując ich losy od czasów wczesnego średniowiecza aż po czasy “Solidarności” w latach 80. XX wieku. Nie jest to łatwa opowieść, nie tylko ze względu na problemy z brakiem źródeł (chłopi, w większości niepiśmienni, nie zostawili po sobie wielu świadectw – w przeciwieństwie do szeroko rozumianych elit), ale też dlatego, że jest to w gruncie rzeczy historia wielowiekowej przemocy, obopólnej niechęci i wzajemnego niezrozumienia, którego konsekwencje w niektórych sferach życia publicznego odczuwamy do dziś.

Niewolnictwo w dawnej Polsce

Choć niewolnictwo wydaje się problemem zgoła egzotycznym, niemal niespotykanym w Europie, to jednak analizując sytuację i warunki życia chłopów na ziemiach polskich trudno nie zgodzić się z tezą, jaką stawia Adam Leszczyński w “Ludowej historii Polski: status chłopa obarczonego pańszczyzną i licznymi zobowiązaniami wobec pana oraz przywiązanego do ziemi przypominał status niewolnika. Poddani byli zdani na łaskę i niełaskę pana, który zwiększał wymiar obciążeń adekwatnie do możliwości chłopa, odbierając mu tyle, ile był w stanie wyprodukować, a pozostawiając mu jedynie minimum niezbędne do przeżycia. Brak jasnych regulacji prawnych i zorganizowanego sądownictwa w przypadku sporu ze szlachcicem skazywał chłopów na porażkę: jako obywatele drugiej kategorii najczęściej nie mogli liczyć na sprawiedliwy osąd.

Narracje legitymizujące nierówności

Jak to jednak możliwe, że dziewięćdziesiąt procent społeczeństwa żyjącego w nędzy jest podporządkowana niewielkiej, elitarnej grupie rządzących, którzy korzystają z wypracowywanego przez resztę dobrobytu? W swojej książce Adam Leszczyński doskonale pokazuje genezę nierówności społecznych, które swój początek miały u zarania państwowości polskiej. Wówczas wykreowano mit o dzielnych Sarmatach, którzy przybyli na ziemie Słowian i podbili je, jednocześnie przyznając sobie prawo do panowania nad nimi. Równie skuteczną narracją, legitymizującą zwierzchnictwo elit nad prostym ludem, była narracja kościelna i opowieść o biblijnym Chamie, który za swe niecne czyny został przeznaczony do usługiwania i ciężkiej pracy, musi więc pokornie godzić się ze swoim losem. Obie te opowieści odwoływały się do naturalnego porządku i były przez to niepodważalne, ugruntowały podział między grupami społecznymi i znacząco utrudniały awans społeczny.

Historia emancypacji

Ludowa historia Polski” Adama Leszczyńskiego to ważna i przełomowa praca, która przywraca najniższym warstwom społecznym, dotąd pomijanym i ignorowanym, należne miejsce w historiografii. Pokazuje procesy kształtowania się polskiego społeczeństwa: tego, jak w okresach spokoju i dobrobytu elity eksploatowały poddanych, ograniczając swobody i prawa obywatelskie, oraz jak w okresach zagrożenia obiecywały przywileje (np. zniesienie pańszczyzny, uwłaszczenie ziemi) w zamian za walkę w obronie państwa. Adam Leszczyński pokazuje pewną powtarzalność schematów postępowania rządzących wobec najniższych warstw społecznych: niezależnie od tego, czy mowa o XIX-wiecznych kosynierach, czy pracownikach fabryk z początku wieku XX, czy wreszcie robotnikach strajkujących w latach 80. “Ludowa historia Polski” to zwięzła synteza, która być może zapoczątkuje nowy nurt w badaniach nad historią państwowości polskiej.

 

Continue Reading

Dlaczego warto przeczytać książkę pt. “Ludowa historia Polski” Adama Leszczyńskiego?

Historia jest nauką dość konserwatywną, a wczesne narracje o władcach, elitach, “wiecznych narodach”, dyplomacji i wojnach zawsze służyły wspieraniu tradycyjnych społeczno-politycznych zakupów. “Ludowa historia Polski” Adama Leszczyńskiego ma na celu zakwestionowanie tego typu wyobrażeń i pokazanie historii wyzysku, dominacji i oporu.

Kim jest autor tej książki historycznej?

Zadania napisania takiej historii niektórych Polaków (“mniej niż 90%”) podjął się dr hab. Adam Leszczyński. Jest to historyk i socjolog, a także reporter i dziennikarz, przez długi czas związany z Gazetą Wyborczą, obecnie profesor Uniwersytetu SWPS. Jako historyk badał dzieje kryzysów i protestów społecznych w PRL oraz dynamiczne próby industrializacji w krajach ościennych; jako reporter zajmował się problemami krajów rozwijających się.

O czym jest ta książka historyczna?

Książka pt. Ludowa historia Polski ze strony www.taniaksiazka.pl Adama Leszczyńskiego analizuje osobiste, prawne i ekonomiczne zależności ludzi wokół elit na przestrzeni prawie dziesięciu wieków. Autor zakończył swoją narrację w 1989 roku, nie poruszając nigdy sprawy transformacji ustrojowej, odbudowy kapitalizmu nad Wisłą oraz wad i zalet różnych grup społecznych z nim związanych. Podtytuł książki, który brzmi “Historia wyzysku i oporu. Mitologia panowania”, ujawnia główny obszar tematyczny pracy. Ponieważ warszawski historyk koncentruje się przede wszystkim na ekonomicznych i społecznych aspektach pańszczyzny, zwraca uwagę na jej związek z określonymi systemami gospodarczymi na ziemiach polskich i charakterystyczny wpływ na życie ludzi. Kolejnym obszarem pracy autora jest opór wobec wyzysku, czyli:

  • indywidualne techniki radzenia sobie chłopów,
  • powstania,
  • strajki robotnicze,
  • rewolucje np. 1905 czy 1980 roku.

Leszczyński analizuje dyskurs elit wokół ludu, zwolenników i przeciwników chłopów, a później właścicieli i intelektualistów oraz ich głosy.

Jak jest skonstruowana ta książka?


Książka rozpoczyna się rozdziałem poświęconym ideom leżącym u podstaw mitu o rządzeniu w odniesieniu do istniejącego podziału społecznego na elitę właścicieli (“Sarmatów”) i zależnych od nich fachowców (“potomków Hama”). Leszczyński rekonstruuje pokrótce ważną próbę skonstruowania ideologii, która usprawiedliwiałaby istniejący podział społeczny i pańszczyznę. Przerodziło się to w naukową “teorię agresji”, która w XIX wieku tłumaczyła pochodzenie Polski i jej podział na lud i elity.

 

Continue Reading